ABD'nin Orta Asya üzerindeki çabalarından rahatsız olan Rusya, 1996 yılında Çin'i ve dört Türkistan ülkesini yanına alarak Şanghay İşbirliği Örgütünü (ŞİÖ) kurmuştu. 2001 yılında da Örgüte Özbekistan katıldı.

Son yıllarda başarılı adımlar atan, Orta Asya'da güvenliğin sağlanması, sınır sorunlarının çözümlenmesi gibi konularda kendini kanıtlayan bu örgütün siyasal anlamda da güçlendiği süreç içinde ortaya çıkmıştır. Hindistan, Pakistan, İran gibi Asya'nın önemli ağır toplarının da sonradan gözlemci olarak örgüte katılma ihtiyacını hissetmeleri önemli bir olgu ve ŞİÖ'nün yükselen gücünün kanıtıydı. Hatta kimi zaman ŞİÖ'nün gelecekte NATO'ya alternatif bir kuruluş olabileceği yorumlarının çıkması bile bu örgütün başarısının bir kanıtıdır.

Ne var ki “Asya Asyalılarındır” felsefesi ile ortaya çıkan bu örgütün süper güç ABD ve NATO'ya karşı bir denge mekanizması olabilmesi için eksik olan önemli bir unsurun söz konusu olduğu da öteden beri biliniyordu. Bu unsur da müşterek bir askeri güç eksikliğiydi.  

ORTA ASYA ÜLKELERİNİN ASKERİ AÇIDAN RUSYA BAĞIMLILIĞI 

Geçmişte her biri ayrı bir Sovyet Cumhuriyeti olan Türkistan ülkeleri bağımsızlıktan sonra askeri açıdan tamamen Rus teçhizatı, eğitimi ve kadro sistemi ile kuruluş ve mevcudiyetlerini sürdürmüş iseler de, siyasal ve askeri anlamda Rusya'nın yüzde yüz kontrolü ve uydusu olmadılar. Hatta ABD'nin bir denge unsuru veya seçenek olarak siyasal alanda bu coğrafyada ortaya az veya çok derecede çıkmış olması, bu ülkeleri bir anlamda Rusya'ya kayıtsız şartsız bağımlı olmaktan çıkartmıştır. 

Buna rağmen Türkistan ülkelerinde belli bir Rus askeri etkisinin hala süregeldiğini söylemek de mümkündür. Bu bağlamda birçok nedenden de bu ülkelerin silahlı kuvvetlerinin hantallığı, geri kalmışlığı, teknolojik yetersizliği açıktır. Askeri anlamda bağımlılıkları ortada olan Türkistan ülkeleri ancak parasal olanakları el verdiği ölçüde ve Rusya'nın da siyasal hesapları çizgisinde ordularını modernize edebilirler.  

Türkistan ülkelerinin askeri açıdan dışa bağımlı olmaları ve mali yardım gereksinimi duymaları bu bağlamda söz konusuyken, dünyanın yükselen gücü Çin'in bile askeri açıdan Rusya'ya bağımlılığı söz konusudur. Çünkü Silahlı Kuvvetlerini hızla modernize etmekte olan Çin'in teknolojik olanaklarını ve özellikle havacılık ve elektronik askeri sistemler konusundaki eksikliğini birinci dereceden telafi eden ülke Rusya Federasyonudur.  

Hele 1989'dan bu yana AB ve ABD tarafından Çin'e uygulanmakta olan silah ambargosu Çin'in Rusya'ya ciddi ölçüde bağımlılığını sürdürmesinin nedenidir. Yani Rusya Federasyonu ileri teknoloji tedarikinde Çin açısından birincil önemdedir.  

Bu bağlamda Çin'in Rusya'dan, SU-27 uzun menzilli av önleme uçakları, havada yakıt ikmali sağlayan tanker uçaklar ve konvansiyonel denizaltılar üretimi için sağladığı teknoloji transferi yaşamsaldır. Yine Çin'in geliştirdiği Luyang – I destroyerlerinin silah ve elektronik sistemleri ile motorlarının daha önce satın alınan Rus Sovremenni sınıfı destroyerlerinin kopyası olduğu da unutulmamalıdır.  

Geliştirilen Çin Askeri Doktrini ciddi ölçüde yeni teknoloji transferi ihtiyacı duyarken Çin'in Rusya ile askeri ve siyasal ilişki boyutlarının daha uzun yıllar süreceği açıktır. 

İşte bu nedenlerle Türkistan ülkeleri, başka seçenekleri olmadığı için Rusya ile askeri ilişkilerde daha sıkı ve farklı adımlar atmaya hazırlanıyorlar. Aynı şekilde Çin de ihtiyaç duyduğu sofistike teknolojik edinim mecburiyetinden dolayı Rusya'ya muhtaç. Yani Rusya uzun bir süre daha Sovyetler Birliği'nden devralmış olduğu ileri askeri ve teknolojik miras nedeniyle hem Türkistan'da daha etkin olacak hem de Çin'i de kendine bağlayacak. İşte bu husus son zamanlarda Şanghay İşbirliği Örgütü'nün giderek güçlenmesini sağlayan ve daha da sağlayacak bir realiteyi ortaya çıkarmakta.  

ORTA ASYA'DA OLUŞAN YENİ ASKERİ İTTİFAK  

Her ne kadar Çin'in Rusya'ya askeri teknoloji bağımlılığı söz konusu ise de Çin'in siyasal ve ekonomik açıdan ABD ile olan ilişkilerine de önem verme gereğinin ortada olduğu da unutulmamalıdır. Çin izlediği politikada Rusya ile olan ilişkilerini dengeli ve ölçülü tutma durumundadır. Bu nedenle ŞİÖ tarafından düzenlenen askeri tatbikatlara geçmişte Rusya ve Çin'in ciddi güçlerle katılmasına karşın Çin'in son zamanlardaki isteksizliği nedeniyle bu yılki askeri tatbikat son derece sönük geçmiştir.  

Çin'in bu geri adımı ise Rusya Federasyonu'nun yeni bir politika izlemesine neden olmuştur ki bu gelişme öncelikle ABD'yi, ikincil derecede de Çin'i kaygılandırabilir.  

Çünkü Rusya Şubat 2009'da, daha önce kurulmuş Kollektif Güvenlik Anlaşması Organizasyonu bünyesinde bir Acil Müdahale Gücü kurulacağına dair açıklamada bulundu. Bu yeni plana göre Kollektif Güvenlik Örgütü üyelerinden Türkmenistan hariç hepsi yeni Acil Müdahale Gücü'ne katılacaktı.  

Bu yeni gücün, üye ülkelerin maruz kalabilecekleri dış tehditlere karşı olması, teröre karşı ortak operasyonları düzenlemesi, organize suç örgütleri ve uyuşturucu ticaretine karşı mücadelede bulunması öngörülüyordu.  

Her ne kadar Türkistan ülkelerinin bu tür bir askeri güce hemen katılabilme hazırlıkları çeşitli zorluk ve tereddütler içermekteyse de, Rusya'nın bu askeri güçten büyük ümitler beslediği açıktır. Çünkü Rusya Devlet Başkanı Medvedev, söz konusu yeni gücün NATO'dan daha zayıf olmayacağına işaret etmiştir. Bu amaçla ilk kademede Rusya bu yeni güce, bir Hava İndirme Tümeni ile bir Taarruz Tugayı tahsis ettiğini açıklamıştır. Bu atılan adımdan sonra da Kazakistan'ın bir Tugay ve Kırgızistan ve Tacikistan'ın da muhtelif Taburlar ile güce katılması beklenmektedir. Böylelikle Acil Müdahale Gücü'nün askeri kuvveti yirmi bini bulabilecektir. Özbekistan bu güce katılmaya çekimser kalmış ve buna gerekçe olarak Kollektif  Güvenlik Anlaşması Organizasyonu'nun bir bütün olarak etkinliği ile ilgili süphelerini dile getirmiştir. Ancak her durumda teşkil edilecek bu yeni gücün ŞİÖ'nün büyük bir eksikliği olan askeri güç unsurunu tamamlayacağı ortadadır.  

YENİ ASKERİ GELİŞMENİN SİYASAL SONUÇLARI  

Bu yeni oluşumun bazı olumlu sonuçları kısa sürede ortaya çıkmış olduğu gibi gelecekte daha da yeni gelişmeler beklenmelidir.  Bu bağlamda dünyada hem Amerikan, hem de Rus askeri üslerine sahip olan Kırgızistan Rusya ile kuvvetlendirdiği askeri ilişkiden ve Rusya'dan iki milyar dolarlık askeri yardım vaadinden hemen sonra ABD'ye Manas Hava Üssü'nü terk etmesini bildirmiştir. Yaklaşık bin kişilik bir Amerikan askerinin konuşlandığı bu üs uzun süredir Amerikan uçaklarının Afganistan operasyonlarında yakıt ikmali ve Afganistan'a sevk edilen lojistik malzeme açısından önemli bir rol ifa ettiği için ABD açısından hayati öneme taşımaktadır. 

Hele Rusların bu yeni anlaşma ile Bişkek yakınlarındaki Kant Hava Üssü’nü yenilemeye karar verdiklerini açıklaması ABD'yi iyice telaşa düşürmüş ve ABD Kırgızistan'da kalabilmek için bu ülkeye yeni mali ve askeri vaatlerde bulunmuştur. Bunun üzerine Kırgızistan Manas Üssünün ABD tarafından kullanılmasının sürmesine rıza göstermiş ve karşılığında üs için aldığı kirayı 60 milyon Dolar'a çıkarırken, 117 milyon Dolarlık bir ek askeri yardım vaadi de almıştır. 

Bu gelişmeler olurken Rusya da bir yandan Kant Hava üssünü yenileyip takviye ederken öte yandan da buradaki özellikle Sukhoi SU-25 ve SU-27 savaş uçaklarının sayısını arttırmıştır.  

Rusya’nın öncülük ettiği bu yeni güvenlik anlaşması sayesinde de Kırgızistan'ın temelde zayıf olan askeri gücünün yenilenmesi ve özellikle ülkenin en önemli askeri birliği olan Üçüncü Özel Harekat Taburu'nun yeni ekipmanlarla takviyesi ve eğitimini başlatılmıştır. 

Türkistan'daki askeri satranç oyunu ABD ve Rusya arasında bu şekilde yeniden başlamış iken, bu gelişmeden payını yalnız Kırgızistan almamıştır. 

Özbekistan, Tacikistan, Kazakistan ve Türkmenistan yeni oluşum ve siyasal adımlarla dış politikalarını yeniden düzenlerken askeri anlamda da bazı yeni adımlar atmışlardır.  

Amerikalıların sahip oldukları Hanabad Üssünün kapatılması konusunda Özbekistan'ın aldığı karardan yaklaşık dört yıl geçtikten sonra Özbekistan'ın Batı'ya belli ölçüde yeniden yanaştığı ve politikasını yumuşattığı gözlemlenmektedir.  Bu bağlamda Özbekistan NATO'ya Nevai'deki havaalanının Afganistan'a sevk edilecek malzeme için transit üssü olarak kullanılmasına izin vermiştir. Bu gelişme olduğunda Özbekistan'ın Kollektif Güvenlik Anlaşması dahilindeki Acil Müdahale Gücüne katılmayı reddettiğinin de altını çizmek gerekir. Aynı günlerde Rusya'nın Taşkent'te montajını yaptığı IL-76 Nakliye Uçakları Üretim Tesisini kapatarak Rusya'ya nakli de Özbekistan – Rusya ilişkilerindeki soğumayı gösterir. 

Ne var ki askeri alanda Özbekistan'ın özellikle savaş uçaklarının ve T-72 tankları ile BMP-2 zırhlı muharebe araçlarının yenilenmesi konusunda hala Rusya'ya bağımlı olduğu da unutulmamalıdır.  

Kırgızistan'ın Rusya ve ABD'den aldığı askeri ve mali yardımın benzerini alma konusunda bir başka Orta Asya ülkesi olan Tacikistan'ın da bu yeni gelişmeler çerçevesinde çaba gösterdiğine işaret etmek de önemlidir. Rusya'nın toprakları dışındaki en önemli askeri üslerden birinin konuşlandığı Tacikistan'da 201inci Mekanize Tümen'inin yanı sıra bağımsız bir Tank Taburu ve Hava Savunma birlikleri ile küçük de bir savaş uçağı grubu vardır. Tacikistan'ın da bu üs karşılığı Rusya'dan para talep ettiği söylenmekte ise de sonuç hala açık değildir.  

Türkmenistan ise teçhizat açısından Rusya'ya bağımlı ve bu ülkeden özellikle tank ve hücumbot gibi askeri araçlar almak arzusunda ise de, genelde dış politika açısından nötr olma politikası güden bu ülkenin ABD ile ilişkileri de dikkatli ve sınırlıdır. Aşkabat Havaalanında bulunan ve Afganistan'a askeri malzeme dışında nakliye yapan Amerikan uçaklarının ikmalini sağlayan küçük bir askeri irtibat grubu dışında Türkmenistan'da bir Amerikan varlığı söz konusu değildir.  

Orta Asya ülkeleri içinde ekonomik olarak en zengin ve Batı'ya göreceli en yakın ülke Kazakistan olmakla beraber bu ülkenin Afganistan ile olan fiziki sınırlarının önemsizliği, Kazakistan’ı, Rusya ve ABD açısından askeri ve stratejik anlamda ötekilere göre daha geri plana itmiştir.  

NATO ve ABD ile olan yakın ilişkiler ve Batı'dan alınan askeri araç ve gereçlere karşın bu ülkenin Rusya ile olan siyasal yakınlığını askeri alanda da görmek mümkündür. Bu bağlamda da Kazakistan'ın kurulacak Acil Müdahale Gücüne bir Tugay ile katılması önemlidir. Yine bu ülkenin Silahlı Kuvvetleri'nin en önemli tedarik kaynağının Rusya olduğu da unutulmamalıdır.  

Bütün bu ilişki ve gelişmeler, Orta Asya'dan çekildiği düşünülen ABD'nin Afganistan ile beraber ve Afganistan'daki varlığını sürdürmek için Türkistan ülkelerinden vazgeçmeyeceğini gösterir. Yine aynı şekilde bu ülkenin Orta Asya'da Rusya ile kıyasıya bir satranç oyununu sürdüreceği de açıktır.

^{*21. Yüzyıl Türkiye Enstitüsü Bilimsel Danışmanı}